Terug

MEDICIJNEN  op  MAAT

 HomeAlgemeenZiektenMedicijnen

NIEREN  &  URINEWEGEN

URINEWEGINFECTIES

INHOUD

 blaasontsteking
   ▪ urinewegantibiotica
   ▪
herinfecties
 
prostatitis
 nierbekkenontsteking
  antibiotica

Urineweginfecties komen zeer vaak voor; de huisarts wordt er bijna dagelijks mee geconfronteerd. Ze worden meestal ingedeeld in lagere en hogere urineweginfecties. Bij de lagere urineweginfecties zijn de blaas of de urinebuis betrokken, bij de hogere infecties de nieren en de urineleiders. Urineweginfecties kunnen door virussen, bacteriën, schimmels of diverse parasieten worden veroorzaakt. De infecties door bacteriën komen verreweg het meest voor. De bacteriële verwekkers zijn meestal afkomstig uit de darmen of de vagina en komen via de uitmonding van de urinebuis (de opening aan het uiteinde van de penis bij mannen of de opening in de schaamspleet bij vrouwen) in de urinewegen terecht. Een andere, minder vaak bewandelde route is die via de bloedbaan; de bacteriën bereiken dan meestal direct de nieren. Het optreden van urineweginfecties is nogal afhankelijk van de leeftijd. Bij pasgeborenen en zuigelingen komen dergelijke infecties vooral bij jongens voor, maar op de kleuterleeftijd ziet men ze vooral bij meisjes. Vanaf de puberteit tot aan pakweg het vijftigste levensjaar komen urineweginfecties tien tot twintigmaal vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Op oudere leeftijd komen urineweginfecties weer vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Dat heeft vooral te maken met het optreden van prostaatafwijkingen.

In circa 80% van de gevallen worden bacteriële infecties van de urinewegen veroorzaakt door Escherichia coli (E. coli). Daarnaast kunnen ook Proteus (met name bij niersteenlijden), Klebsiella of andere Gram-negatieve bacteriën de verwekkers zijn (zie ook antibacterieel spectrum in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'). Op basis van het klachtenpatroon, (eenvoudig) urineonderzoek en lichamelijk onderzoek wordt in principe de diagnose gesteld. Nadere identificatie van de verwekker is bij een ongecompliceerde urineweginfectie niet nodig. Een urinekweek (met ‘midstroomurine’) met antibiogram is alleen in bepaalde situaties nodig: bij afwijkende onderzoeksbevindingen, na twee blind ingezette behandelingen van een ongecompliceerde urineweginfectie zonder resultaat, alsmede bij alle gecompliceerde urineweginfecties. Dit dient om de aard en gevoeligheid van de verwekker vast te stellen ten behoeve van het beleid voor het geval de initiële therapie niet blijkt aan te slaan.


Stroomdiagram bij de behandeling van urineweginfecties

Blaasontsteking

Bacteriën uit de darmen kunnen in de blaas terechtkomen, waar ze zich vermenigvuldigen en zich in het blaasslijmvlies nestelen. Er ontstaat een (oppervlakkige) infectie die pijn en irritatie veroorzaakt. Men spreekt dan van blaasontsteking (cystitis). Een blaasontsteking bij gezonde volwassenen beschouwt men doorgaans als een ongecompliceerde urineweginfectie. Een dergelijke ontsteking komt vooral voor bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Vaak is dan ook de urinebuis ontstoken; dit noemt men uretritis. Uretritis bij mannen is meestal het gevolg van een besmetting met een seksueel overdraagbare verwekker. Het gaat dan vrijwel altijd om een SOA (seksueel overdraagbare aandoening), zoals gonorroe (‘druiper’) of chlamydia-uretritis (zie ook het onderdeel 'SOA' in de sectie 'Seks & Voortplanting'). Bij vrouwen ontstaan dergelijke infecties vaker in de vagina, de eierstokken en de eileiders.

De klachten van een blaasontsteking bestaan vrijwel altijd uit pijn bij het plassen, frequente en dringende aandrang tot plassen, pijn in de blaas- of lendenstreek en troebele urine, soms met een beetje bloed. Meestal is er geen koorts. In veel gevallen geneest de infectie na enige tijd vanzelf, ook zonder medicijnen. Er zijn echter twee redenen waarom de (huis)arts de voorkeur geeft aan een (urineweg)antibioticum. Ten eerste omdat de klachten erg hinderlijk zijn en met een antibioticum snel verdwijnen. Ten tweede bestaat er altijd een kans dat de infectie opstijgt naar de nieren. En dat kan heel vervelend zijn en zelfs gevaarlijk worden voor de patiënt. Bij kinderen, zwangere vrouwen en ouderen met een blaasontsteking is de kans op zo’n complicatie groter. Dat geldt ook voor mannen met een blaasontsteking, omdat men er in principe van uitgaat dat dan ook de prostaat is geïnfecteerd. Blaasontsteking bij jonge kinderen en zwangere vrouwen worden doorgaans beschouwd als gecompliceerde urineweginfecties en worden dan ook behandeld als een nierbekkenontsteking (pyelonefritis, zie hieronder).

Urinewegantibiotica
De verwekker van een blaasontsteking is in ruim 80 procent van de gevallen de darmbacterie Escherichia coli. Omdat deze bacterie gevoelig is voor een groot aantal antibiotica, komen voor de behandeling in principe veel middelen in aanmerking. Toch is het arsenaal beperkt, omdat de arts het liefst een middel kiest dat snel via de nieren in de urine wordt uitgescheiden. Het voordeel daarvan is dat er snel hoge en werkzame concentraties in de urine worden bereikt, terwijl de rest van het lichaam er nauwelijks mee in contact komt. Nitrofurantoïne (merkloos, Furabid®, Furadantine Mc®, Nitrofurantoïne LNA) en trimethoprim (merkloos) hebben wat dat betreft vaak de voorkeur boven andere middelen (zie ook urinewegantibiotica in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'). Overigens waren nog niet zo lang geleden sulfonamiden (‘sulfa’s’) de middelen van eerste keuze. Door resistentieontwikkeling – dat wil zeggen dat de verwekkers ongevoelig zijn (geworden) voor het antibioticum (zie ook resistentie in het onderdeel 'Antibiotica in de Problemen' in de sectie 'Infectieziekten') – zijn deze middelen echter niet of nauwelijks meer werkzaam bij urineweginfecties (zie ook sulfonamiden in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'). Trimethoprim heeft in vergelijking met nitrofurantoïne het voordeel dat het slechts één keer per dag (bij voorkeur ’s avonds voor het naar bed gaan) hoeft te worden geslikt.

Tegenwoordig duurt de behandeling van een blaasontsteking aanzienlijk korter dan vroeger. Vastgesteld is dat een kuur van drie tot vijf dagen met de genoemde middelen minstens zo effectief is als een kuur van zeven tot tien dagen zoals vroeger gebruikelijk was. Men heeft zelfs vastgesteld dat een éénmalige inname van een geschikt middel in een hoge dosis in veel gevallen ook succesvol kan zijn. Voor een dergelijke éénmalige stootkuur kan men fosfomycine (Monuril®) gebruiken (zie ook urinewegantibiotica in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten').

Een blaasontsteking tijdens de zwangerschap kan veilig worden behandeld met het combinatiepreparaat amoxicilline/clavulaanzuur (merkloos, Augmentin®) behorende tot penicillinen (zie ook penicillinen in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten') of met het eerdergenoemde nitrofurantoïne. Van de andere middelen staat beslist niet vast dat ze onschadelijk zijn voor het ongeboren kind. Een blaasontsteking bij de moeder in de periode waarin zij borstvoeding geeft, mag alleen met amoxicilline/clavulaanzuur behandeld worden, omdat alle andere urinewegantibiotica in de moedermelk overgaan en dan schadelijk kunnen zijn voor de zuigeling.

Veel drinken (minstens twee liter per dag) en de blaas goed leeg plassen zijn overigens altijd van belang tijdens de behandeling, ongeacht welk urinewegantibioticum wordt gebruikt. Dat is niet alleen goed voor een snelle genezing en het voorkómen van herinfecties, maar ook om zo weinig mogelijk last van het gebruikte antibioticum te krijgen.

De genoemde urinewegantibiotica zijn alle veilig. De kans op bijwerkingen is vrij klein, omdat deze middelen bijna altijd in een korte kuur worden gebruikt. Er kunnen wel eens maag-darmstoornissen ontstaan, zoals misselijkheid of braken, maar beslist niet bij iedereen. Ze zijn gedeeltelijk te voorkomen door ze tijdens of vlak na de maaltijd in te nemen. Trimethoprim kan tevens jeuk en huiduitslag geven.

Herinfecties
Bij ruim een kwart van de vrouwen met een blaasontsteking komt de infectie vroeg of laat weer terug, soms zelfs met grote regelmaat. Als iemand meer dan drie infecties binnen één jaar heeft, zal de arts moeten onderzoeken of bepaalde afwijkingen van de urinewegen daar de oorzaak van zijn. Onderzoek heeft overigens uitgewezen dat bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd vaak geen directe oorzaak kan worden gevonden voor deze terugkerende infecties. De behandeling kan dan in principe dezelfde zijn als bij de eerste infectie. Bestaat er resistentie tegen een bepaald middel, dan zal een ander antibioticum moeten worden gegeven. Als andere afwijkingen zijn uitgesloten en het aantal infecties onrustbarend toeneemt, kan een preventieve behandeling worden overwogen. Dat houdt in dat men een geschikt antibioticum in een lage dosis driemaal per week voor het naar bed gaan moet innemen. Seksueel actieve vrouwen worden geadviseerd het middel steeds na de geslachtsgemeenschap in te nemen. Met nitrofurantoïne (merkloos, Furabid®, Furadantine MC®, Nitrofurantoïne LNA), trimethoprim (merkloos) of cotrimoxazol (merkloos, Bactrimel®) (zie ook urinewegantibiotica en cotrimoxazol in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten') zijn tot nu toe goede resultaten geboekt. Deze vorm van preventieve medicatie moet in ieder geval zes maanden worden gebruikt.
Een andere optie is de dagelijkse toediening van cranberry-extract (cranberry's worden ook wel veenbessen genoemd) of bepaalde lactobacillen-preparaten (lactobacillen vallen onder de groep van de melkzuurbacteriën die in staat zijn om suikers om te zetten in melkzuur; ze komen van nature voor in rottend plant- of dierlijk materiaal, maar ook in de menselijke mondholte, vagina, dunne en dikke darm, waar ze een belangrijk deel uitmaken van de darmflora). In een experimentele studie bij een grote groep vrouwen gedurende een jaar bleken beide producten werkzaam in het terugdringen van het aantal herinfecties. Weliswaar wat minder effecfief dan het dagelijks gebruik van cotrimoxazol, maar daar stond tegenover dat er veel minder antibioticaresistentie werd geconstateerd. Voor de effectiviteit van cranberryproducten ter voorkoming van urineweginfecties bij vrouwen bestaat beperkt bewijs. De werking zou zijn gebaseerd op het verhinderen van de adhesie van met name E. coli bacteriën aan de blaaswand, waardoor zo een infectie wordt voorkomen. Zowel cranberrytabletten als cranberrydrank kunnen worden gebruikt, hoewel de optimale dosering en toedieningsvorm nog niet vaststaan. Cranberrydrank wordt meestal matig verdragen. Cranberryproducten zijn vrij verkrijgbaar - dus zonder recept - bij de apotheek of de drogist, maar worden niet vergoed. Op dit moment zijn nog geen lactobacillen-preparaten beschikbaar op de Nederlandse markt.

overzicht  medicatie  bij  Blaasontsteking

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
urinewegantibiotica
fosfomycine

nitrofurantoïne



trimethoprim

Monuril®

merkloos, Furabid®
Furadantine MC®
Nitrofurantoïne LNA

merkloos

 poeder in sachet: 3 g
 
 capsule (mga*):
50 en 100 mg
 suspensie:
5 en 10 mg/ml
 

 tablet:
100 en 300 mg
herinfecties
cotrimoxazol


cranberry-extract


nitrofurantoïne



trimethoprim

merkloos, Bactrimel®


diverse merknamen


merkloos
, Furabid®
Furadantine MC®
Nitrofurantoïne LNA

merkloos

 suspensie: 48 mg/ml
 tablet:
120, 480 en 960 mg

 tablet: 500 mg
 
drank: diverse sterkten

 capsule (mga*): 50 en 100 mg
 suspensie:
10 mg/ml


 tablet: 100 en 300 mg
mga* = met gereguleerde afgifte

Prostatitis

Een urineweginfectie bij mannen gaat vaak gepaard met een infectie van de prostaat (prostatitis). Behalve de klachten die bij een blaasontsteking horen, is er meestal ook sprake van koorts, koude rillingen en voelt men zich knap beroerd. Verder is er doorgaans een pijnlijke bilnaad (perineum) en is de prostaat bij het rectaal toucher vergroot en erg gevoelig. Gelukkig komt dit ziektebeeld niet zo vaak voor. De verwekkers van acute prostatitis zijn doorgaans dezelfde als die welke lage urineweginfecties veroorzaken. De behandeling verschilt echter essentieel van die bij een ongecompliceerde urineweginfectie (lees blaasontsteking), omdat sprake is van een invasieve infectie, waarbij weefselparenchym is geïnfecteerd. Anders dan de behandeling van blaasontsteking, waarbij alleen het oppervlakkige slijmvlies is geïnfecteerd, is een succesvolle behandeling van acute prostatitis gebaseerd op voldoende hoge weefselconcentraties van het antibacterieële middel.

Bij chronische (bacteriële) prostatitis komen ook andere verwekkers dan E. coli in aanmerking: Proteus, Klebsiella, Enterobacter, Pseudomonas en Serratia. Bij de niet-bacteriële vorm van chronische prostatitis vermoedt men dat - ondanks de afwezigheid van identificeerbare bacterieën - moeilijk te identificeren micro-organismen als Chlamydia trachomatis of Ureoplasma urealyticum wellicht in het spel zijn.

De bacteriën in de prostaat kunnen niet of nauwelijks worden bestreden door urinewegantibiotica in de urine, maar alleen door antibiotica die via de bloedbaan de prostaat bereiken. De behandeling met antibiotica is dan ook veel intensiever; de kuur duurt minstens twee weken en vaak nog langer. Cotrimoxazol (merkloos, Bactrimel®) is meestal het middel van eerste keuze; de chinolonen ciprofloxacine (merkloos, Ciproxin®), levofloxacine (merkloos, Tavanic®), moxifloxacine (merkloos, Avelox®) of ofloxacine (merkloos) zijn eveneens goed werkzaam (zie ook cotrimoxazol en chinolonen in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'). Als de patiënt te kort wordt behandeld, geneest de infectie vaak gedeeltelijk en bestaat de kans dat ze chronisch wordt. In dat geval is de behandeling moeilijker en nog langduriger (doorgaans 6 weken), terwijl de kans op volledige genezing een stuk kleiner is.

Bijwerkingen van co-trimoxazol zijn maag-darmstoornissen (misselijkheid, braken, diarree) en huidreacties (roodheid, bultjes, jeuk). Over het algemeen worden chinolonen goed verdragen; desondanks kunnen er wel degelijk bijwerkingen optreden. De kans op maag-darmstoornissen (misselijkheid, diarree) is het grootst, de kans op neurologische bijwerkingen (duizeligheid, hoofdpijn, slaapstoornissen) en huidreacties is een stuk kleiner.

overzicht  medicatie  bij  Prostatitis

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
cotrimoxazol
 

merkloos, Bactrimel®

 suspensie: 48 mg/ml
 tablet:
120, 480 en 960 mg
Chinolonen
ciprofloxacine


levofloxacine

moxifloxacine

ofloxacine


merkloos, Ciproxin®


merkloos,Tavanic®

merkloos, Avelox®

merkloos

 
 suspensie:
50 en 100 mg/ml
 tablet:
250, 500 en 750 mg
 
 tablet:
250 en 500 mg
 
 tablet:
400 mg
 
 tablet: 200 en 400 mg

Nierbekkenontsteking

Als de infectie vanuit de blaas opstijgt naar de nieren, ontstaat een nierbekkenontsteking (pyelitis of pyelonefritis). Er zijn diverse omstandigheden waardoor de infectie naar de nieren kan opstijgen:

Het risico op een nierbekkenontsteking is ook verhoogd bij suikerziekte, zwangerschap en ziekten die het afweersysteem ongunstig beïnvloeden. Bij oudere mensen is de kans op een nierbekkenontsteking aanzienlijk groter dan bij jonge volwassenen.

Naast de bekende klachten van een blaasontsteking komen bij een nierbekkenontsteking (hoge) koorts, koude rillingen, lendenpijn, algehele malaise en soms ook misselijkheid en braken voor. De verwekkers van nierbekkenontsteking zijn doorgaans dezelfde als die welke lage/ongecompliceerde urineweginfecties (lees blaasontsteking) veroorzaken. De behandeling verschilt echter essentieel van die bij een blaasontsteking, omdat sprake is van een invasieve infectie, waarbij weefselparenchym is geïnfecteerd. Anders dan de behandeling van blaasontsteking, waarbij alleen het oppervlakkige slijmvlies is geïnfecteerd, is een succesvolle behandeling van nierbekkenontsteking gebaseerd op voldoende hoge weefselconcentraties van het antibacterieële middel.

Wordt de ontsteking niet behandeld, dan kan een ernstig ziektebeeld ontstaan. Als de bacteriën de bloedbaan binnendringen en zich vermeerderen, spreekt men van urosepsis. Het optreden van een ‘septische shock’ (zie ook 'Lage Bloeddruk & Shock' in de sectie 'Bloed & Bloedsomloop') is dan niet denkbeeldig, een dergelijk ziektebeeld is in principe levensbedreigend! Een slecht of niet behandelde nierbekkenontsteking die chronisch verloopt, kan op den duur tot nierfunctiestoornissen en/of een te hoge bloeddruk leiden.

Antibiotica
De keuze van het antibioticum wordt in feite bepaald door het type bacterie dat de infectie veroorzaakt. Door bacteriologisch onderzoek (kweek) van de urine kan men vaststellen welke bacterie de boosdoener is en hoe gevoelig die is voor diverse antibiotica. Vaak blijkenhet penicilline-preparaat amoxicilline/clavulaanzuur (merkloos, Augmentin®) of cotrimoxazol (merkloos, Bactrimel®) voldoende werkzaam te zijn. Ook worden vaak antibiotica van het type chinolonen met succes voorgeschreven: ciprofloxacine (merkloos, Ciproxin®), levofloxacine (merkloos, Tavanic®), moxifloxacine (merkloos, Avelox®) of ofloxacine (merkloos). Voor meer details ga naar penicillinen, cotrimoxazol en chinolonen in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten'.  De antibioticumkuur moet altijd tien tot veertien dagen duren, ook al zijn de klachten al eerder verdwenen.

Behalve maag-darmklachten (vooral diarree) door beïnvloeding van de darmflora en huiduitslag door een allergische reactie, kan het gebruik van amoxicilline/clavulaanzuur ook een mazelenachtige huiduitslag veroorzaken, die echter niet op een echte allergie berust. Dit laatste verschijnsel is vaak éénmalig; als het gebruik gestaakt wordt, kan het middel een volgende keer meestal zonder problemen weer worden ingenomen. Bij een echte allergie kan dat niet. Over het algemeen worden chinolonen goed verdragen; desondanks kunnen er wel degelijk bijwerkingen optreden. De kans op maag-darmstoornissen (misselijkheid, diarree) is het grootst, de kans op neurologische bijwerkingen (duizeligheid, hoofdpijn, slaapstoornissen) en huidreacties is een stuk kleiner. Het gebruik bij zwangere vrouwen en kinderen in de groeifase wordt ontraden wegens een mogelijk remmend effect op de vorming van kraakbeen. Bijwerkingen van co-trimoxazol zijn maag-darmstoornissen (misselijkheid, braken, diarree) en huidreacties (roodheid, bultjes, jeuk).

De behandeling van urosepsis zal altijd in het ziekenhuis moeten plaatsvinden. Naast een reeks niet-medicamenteuze maatregelen wordt ook een combinatie van twee of zelfs drie antibiotica met een breed antibacterieel spectrum gegeven. Penicillinen, cefalosporinen en aminoglycosiden, toegediend per intraveneus infuus (dus rechtstreeks via een ader), zijn dan doorgaans de typen antibiotica van keuze (voor meer details over deze antibiotica zie penicillinen, cefalosporinen en aminoglycosiden in het onderdeel 'Ziekteverwekkers & Antibiotica' in de sectie 'Infectieziekten').

overzicht  medicatie  bij  Nierbekkenontsteking

stofnaam

merknaam®

 toedieningsvorm: sterkte
amoxicilline/
   /clavulaanzuur

cotrimoxazol
 

merkloos, Augmentin®
 

merkloos, Bactrimel®

 suspensie: 25/6½-100/12½ mg/ml
 tablet:
250/62½-875/125 mg
 

 suspensie:
48 mg/ml
 tablet:
120, 480 en 960 mg
Chinolonen
ciprofloxacine


levofloxacine

moxifloxacine

ofloxacine


merkloos, Ciproxin®


merkloos, Tavanic®

merkloos, Avelox®

merkloos

 
 suspensie:
50 en 100 mg/ml
 tablet:
250, 500 en 750 mg
 
 tablet:
250 en 500 mg
 
 tablet:
400 mg
 
 tablet: 200 en 400 mg


Steun 'Medicijnen op Maat':  een  OPROEP !

Externe links:
    https://www.thuisarts.nl/blaas (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.thuisarts.nl/prostaat (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.thuisarts.nl/nieren (Thuisarts.nl; Nederlands Huisartsen Genootschap)
    https://www.nhg.org (Nederlands Huisartsen Genootschap)
    http://www.diliguide.nl (Kwaliteitsinstituut voor de Gezondheidszorg CBO)
    https://www.nierstichting.nl (Nierstichting)
    http://www.farmacotherapeutischkompas.nl (Farmacotherapeutisch Kompas)
    http://www.geneesmiddelenbulletin.nl (Geneesmiddelenbulletin)

Terug